به گزارش خبرنگار مهر، در آیین رونمایی از رمان «خونابه میناب» در فرهنگسرای گلستان، که از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر و عرضه شده، حمیدرضا مهاجرانی درباره نسبت جنگ با جهل، ویرانیهای فرهنگی و تمدنی، رسالت ادبیات در بازنمایی رنجهای انسانی و نقش نمادها و نشانهها در روایت این رمان سخن گفت.
در آغاز نشست مجری مراسم برای معرفی حمیدرضا مهاجرانی، از نوشتهها و گفتههای او استفاده کرد و در ادامه گفت: او حدود ۳۷ جلد کتاب از زبان عربی به زبان فارسی ترجمه کردهاند که بیشتر آنها از کتابهای برجسته بودهاند. اینکه ایشان خود را کمی مترجم میدانند، به هر حال متانت طبع ایشان را نشان میدهد.
وی سپس با اشاره به سوابق تحصیلی مهاجرانی گفت: ایشان چند مدرک دانشگاهی هم دارند؛ یکی فوق آموزش ابتدایی، یک لیسانس، یک فوقلیسانس و یک دکترای زبان و ادبیات عرب. خودشان میگویند که فعلاً همه این مدارک در کنج قفسه کتابخانه قرار دارند؛ شاید روزی دیواری بیابند و آنها را بر سینهاش بیاویزند؛ او در ادامه افزود: استاد مهاجرانی جوایز بینالمللی ارزشمندی نیز کسب کردهاند؛ از جمله برنده جایزه مترجم برتر خاورمیانه در دو سال متوالی، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، از طرف بغداد بودهاند. همچنین ترجمه پاپیروسهای شمعون مصری از سوی نشر امیرکبیر نیز امسال به مرحله فینال رفته و جزو برگزیدهها بوده است. این اتفاق را اتحادیه جهانی فرهنگ رقم زده است.
جنگ، نوه جهل است
سپس حمیدرضا مهاجرانی نویسنده کتاب، سخنان خود را با یاد یکی از فرازهای دعای کمیل که آنرا یک مناجات عاشقانه خواند، آغاز کرد و گفت: حضرت در بخشی میفرمایند: چه بسیار متن زیبا و نیکویی که در حق من روا داشته شد، در حالی که شایسته آن نبودم، و چه بسیار بدی و ناپسندی که درباره من انجام گرفت.
او ادامه داد: کتاب، وقتی با نام خرد ناب بشری، آدمیت و آزادیخواهی آغاز شود، خوب است. مهاجرانی سپس به جملهای از ابوریحان و ابنرشد اشاره کرد و گفت: ابنرشد جمله بسیار ارزندهای دارد که میفرماید هراس، مولود جهل است و جنگ، مولود هراس؛ یعنی در واقع جنگ، نوۀ جهل است.
به گفته او، هرگز جایی پیدا نمیکنید که فیلسوفی فرزانه، دانشمندی، شاعری یا حکیمی سخنی گفته باشد، اثری از خود بر جای گذاشته باشد، کتابی نوشته باشد یا دیدگاه و اندیشهای ارائه کرده باشد که مردم را به جنگ دعوت کند. خردمندان هرگز باعث فروزش آتش اهریمنی جنگ نمیشوند.

او با اشاره به سخنان علی محمدی گفت: عرض میکنم که در جایجای این کتاب درباره شجاعت صحبت شده است؛ از جمله از زبان یکی از قهرمانان داستان به نام یارمحمد که بلوچ است. یارمحمد میگوید فکر نکنید من از دفاع از وطن اهمیت نمیدهم یا مرد جنگ نیستم. صحبت این نیست؛ صحبت این است که چرا کاری کنیم که جنگ بشود؟
مهاجرانی سپس گفت: در فراز دیگری از این کتاب گفتم: ای لعنت بر این جنگ و آتش دوزخیاش. سیاستمداران جاهطلب و سلطهجو که بارها یکدیگر را دیده و میشناسند، جنگ را آغاز میکنند؛ جوانانی که یکدیگر را ندیده و نمیشناسند، میجنگند، میکشند، کشته میشوند، اسیر میشوند و به اسارت درمیآیند. فقرا نیز هزینههای جنگ را میپردازند. سیاستمداران و قدرتجویانی که میخواهند چند صباحی بیشتر در منصب سلطه و قدرت باقی بمانند، پیماننامههای صلح را امضا میکنند و آنگاه نوبت فقرا میرسد که با بیتابی به دنبال گورهای گمشده فرزندانشان بگردند.
مهاجرانی با تأکید بر اینکه هیچ جنگی مقدس نیست، گفت: قداست بخشیدن به جنگ، کار کسانی است که عظمت میخواهند. ما هرگز جنگ را مقدس نمیدانیم؛ چون جنگ، جز ویرانی، چیز دیگری نخواهد بود.
او با اشاره به کودکان قربانی جنگ گفت: به این بچههای بینام نگاه کنید. آیا اضافه بودند؟ آیا واقعاً حقشان این بود که کشته شوند؟ آیا سهمشان از زندگی همین بود؟ هیچکس مانند کودکان قادر نیست زیبایی مادر را نشان دهد.
وظیفه ادبیات در برابر رنج
مهاجرانی در ادامه سخنان خود به حادثه مدرسه شجره طیبه میناب اشاره کرد و گفت: وقتی حادثهای در گوشهای از جهان اتفاق میافتد، بهویژه حادثه مدرسه شجره طیبه میناب، در برابر مصیبت، فاجعه و همه دردها، وظیفه ادبیات چیست؟
او افزود: ما یک گزارش داریم و یک فیلمبردار آن را ثبت میکند؛ اما این حادثه زمانی وارد قلمرو ادبیات میشود که ما به عمق آن برویم و در پی کشف معناها، نمادها و نشانههایی باشیم که دیگران از کنارشان گذشتهاند. بعضی رمانها وظیفه دارند داستان و وقایع و حقایقی را بیان کنند که معلوماند. رساله مختصری به نام درک تاریخ وجود دارد. نویسنده در این رساله، وقایع و حوادثی را که در تاریخ بشریت وجود دارند و مردم با آنها آشنا هستند، به چند دسته تقسیم کرده است؛ از جمله حوادث واقعی و حوادث غیرواقعی.
او ادامه داد: حوادث غیرواقعی حقیقتاً اتفاق نیفتادهاند و ریشه در خیال نویسنده، قصهپرداز یا شاعری دارند که داستانهایی را درباره آنها به نظم یا روایت درمیآورد؛ مانند شاهنامه و مثنوی. با این حال، عجیب است که مردم با این بخش از وقایع غیرواقعی، بیشتر از اتفاقات تاریخی ارتباط برقرار میکنند. دلیلش این است که مردم در داستانها و قصهها در پی حقیقتاند. داستانها ناگفتههای تاریخ را بیرون میکشند.
او افزود: ما باید به این حوادث نظم و معنا بدهیم؛ آنها را در قالبی بیان کنیم که حقیقت در آن روشن باشد. وقتی جنگ اتفاق میافتد، رنجی در ما ایجاد میشود و گزارشگر آن را گزارش میکند؛ اما رماننویس این حقیقت و نشانه را دنبال میکند.
مهاجرانی ادامه داد: دنیا برای رنجهای ما، اگر آنها را نبینیم، کوچکترین ارزش و اهمیتی قائل نیست؛ اما همین رنج، اگر دیده و روایت شود، میتواند باعث شود ما جاودانه بمانیم و به عنوان الگو و نماد در میان جهانیان مطرح شویم. آنچه اهمیت دارد، خود رنج نیست؛ بلکه گذر از رنج است.
مهاجرانی با اشاره به بخشی از رمان گفت: من در فصلی از این رمان از گورستان گفتهام در گورستان، معانی جدیدی کشف کردم. ساعت هشت شب شده بود و به مناسبت تولد یکی از دختران آسمانی شده، عدهای آمده بودند. یکی کیک میآورد، یکی سمبوسه، یکی شیرینی و دیگری شکلات. همه با هم عهد کرده بودند که آن شب را برگزار کنند.
او ادامه داد: مادر آن دختر، با تلفن همراهش آهنگ تولدت مبارک را پخش کرد و رقصی شکل گرفت. از نظر من، این صحنه، تفسیر عینی و تجسم ملموس سرود حضرت مولانا بود که:
یک دست جام باده و یک دست زلف یار
رقصی چنین میانه میدانم آرزوست
مهاجرانی پرسید: کجای دنیا چنین چیزی دیدهاید؟ کجا قهرمانی به این شکوه دیدهاید که اینگونه از آتش رنجها عبور کند؟ اگر تفسیر شاهنامه را ببینیم، فردوسی قهرمانی خیالی به نام سیاوش داشت که از آتش گذر کرد تا پاکدامنی اش را اثبات کند. فردوسی میدانست این داستانها را برای چه ملتی میگوید و مینابیان ثابت کردند که فردوسی، گذر از رنج را میشناخته است.
مهاجرانی گفت: من معانی بسیاری کشف کردم. در جایی به روستای حلوایی رفتم که حدود۱۵ تا۲۰ کیلومتر فاصله داشت. آنجا بر مزار سوگواران، معنای تازه و تفسیر نوینی برای یک آیه قران (وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَی. سوگند به ستاره هنگامی که [برای غروب کردن در کرانه افق] افتد) پیدا کردم. در همه تفسیرهای قرآنی و ترجمههای قرآن، این آیه را به معنای سوگند به ستارگان هنگام سقوط نوشتهاند؛ اما من در مقام سهیل، ستاره سهیل را دیدم؛ ستارهای درخشان و نزدیک، با معنای ستاره ای که عاشقی میکند. گفتم سوگند به ستاره، آنگاه که عاشق شود؛ آنگاه که روشن و درخشان شود.

جنگ و ویرانی تمدنی
مهاجرانی در ادامه سخنانش گفت: زندگی و رنج، متعلق به جامعه انسانی است. آیا تفاوتی میان رنجها و مصیبتهایی که بر سر بچه های ایران و فلسطین میآید وجود دارد؟ کودکان، مظاهر لبخند خداوند هستند. به گفته تاگور، هر کودک که به دنیا میآید، با خود این بشارت را میآورد که خداوند هنوز از انسان ناامید نشده است.
او افزود: اگر شما فرزندان ایرانزمین هستید، باید بدانید که در بخشهایی از این کتاب به موضوع ویرانی پرداختهام. ویرانیهای جنگ سنگین است؛ اما در خاورمیانه، هر آتش جنگی که افروخته شود، بیش از آنکه خسارت اقتصادی به بار بیاورد، خسارت فرهنگی و تمدنی دارد.
مهاجرانی برای توضیح این موضوع گفت: فرض کنید ساختمانی مدرن با مهندسان بسیار خوب ساخته شده باشد؛ اما اگر اتفاقی برای آن بیفتد، چه میشود؟ آنگاه نگاه کنید که در هشت سال آتش جنگ میان ایران و عراق، کسی نگفت تمدن هخامنشی، بابلی و بینالنهرینی در چه آتشی میسوزد.
او ادامه داد: وقتی سران حزب بعث، با همه خونخواریها، بیماریها، بیرحمیها و نامردمیهایی که در حق ملت ایران روا داشتند، به منطقه ای در سوریه رفتند و در بدترین مکان ممکن ساکن شدند و زنانشان به تن فروشی افتادند، مجسمههای صدام را در عراق انداختند و حتی مردان بزرگ نیز بر سنگ مجسمه او ادرار میکردند.
مهاجرانی با اشاره به شخصیت های داستان و روایتهای آنان افزود: اینکه چنین شخصیتی وجود داشته یا نداشته باشد، مهم نیست؛ مهم پیامی است که در یک فصل از کتاب مطرح میشود. مثلاً شخصیتی میگوید پسرم دانشجوی رشته پزشکی و ترم آخر بود. یکبار به خیابان رفته بود که کارت دانشجوییاش را فراموش کرده بود، نیروهای امنیتی گرفتند و او را بردند. به جرم سرباز فراری و خائن، یک هفته بعد جنازهاش را دم در خانه، جلوی ما آوردند. کسی که همراه جنازه بود، تابلو یا قاب یا هرچه بود، آورد که با امضای صدام حسین بود و در آن از پسرم به نام شهید میهن، نام برده شده بود. چگونه میشود یک نفر هم خائن و فراری باشد و هم دانشجوی پزشکی و شهید و جانفدای میهن؟ این چیزها چه ارمغانی برای اوست؟ چنین جنگی کجای خود را مقدس میداند؟ چگونه میتواند مقدس باشد؟
مهاجرانی افزود: او میگوید سربازان آمریکایی آمدند، صدام را کشتند، شما رقص و شادی میکنید و گمان میکنید که این سربازی برای شما آزادی، دموکراسی و رفاه اقتصادی بیاورد؟ به من گفتند صدام دوستی! اما این وضعیت به جایی رسید که در تمام سربازان، انگشتان روی ماشه اسلحه بود. کافی بود یک زن با یک ایست بازرسی روبهرو شود؛ ایست اول را میدادند و بعد او را به رگبار میبستند که انتحاری است! در حاشیه شهرها پر از جسد بود، ترور و آدمربایی اتفاق میافتد. آیا همه اینها آزادی و دموکراسی است؟ اینکه میلیونها نفر از بنادر کشور وارد شوند و مردم از آن استفاده کنند، آزادی نیست. آزادی، محصول وارداتی نیست. آزادی از دل ملت هر کشور متولد میشود.
ویرانی ادبیات، ویرانی هنر
مهاجرانی در ادامه گفت: شما فکر میکنید این جنگ فقط ساختمانها را ویران کرده و موجب از بین رفتن آنها شده است؟ در بخشی از کتاب، درباره کسی صحبت کردهام که فارغالتحصیل رشته گرافیک بود و تابلوی دانشکده ادبیات و هنرهای زیبا را دیده بود که از جای تیرها و رگبارها سوراخ سوراخ شده بود. در جنگ این تابلو را حتی از بین میبرند. گاهی نیز حملات استعماری خیلی نرم به کشورها میرود؛ کشورهایی که اصل آنها عربزبان است، اما همه با زبان فرانسوی سخن میگویند.
این نویسنده ادامه داد: او میگفت پشت ساختمان دانشکده، کوهی از کتاب دیده است. دو کتاب، یکی مجموعه آثار معماری خانم زاها حدید و دیگری مجموعه نقاشیهای یگ نقاش روس، پیدا کرده بود. این دو کتاب را به صورت تصادفی پیدا کرده بود. اما چرا این دو کتاب؟ زاها حدید از بزرگترین مهندسان معمار عراقی الاصل بود که ساختمان شرکت بیامو نیز اثر اوست؛ از مشرق عمران و آبادگری به مغرب زمین رفت و از غرب برای شرق ویرانی ارمغان آمد.
مهاجرانی افزود: چرا کتاب نقاشی های جنگل؟ جنگل کجاست؟ جنگل در کره زمین، جایی است که همه موجودات روی زمین، از گیاهان و حیوانات، درگیر آن میشوند. جنگل، آینه تمامنمای هستی و حیات در کره زمین است. موضوع فقط موجودات زنده نیست؛ همه موجودات زنده از انسان تا حشرات، قدرت زندگی دارند. هستی و حیات به شما نشانه میدهد.

مهاجرانی سپس به بخشی دیگر از رمان اشاره کرد و گفت: این قسمت از رمان از زبان یکی از همکلاسیهایم در اهواز روایت میشود؛ زمانی که با هم در دانشگاه بودیم. او بچه خسروآباد بود و همیشه به ما میگفت: من قلبم را در بصره جا گذاشتهام.
او ادامه داد: خودش در ایران زندگی میکرد و نامزدش در بصره بود. یکبار، در حالی که به آبهای رنگین رود کارون که به آرامی جریان داشتند نگاه میکرد، گفت: سما را با اتهام جاسوسی به دادگاه بردند. او سپس داستان این شخصیت را تعریف کرد که دادگاه رژیم بعث بستگان سما را به جرم جاسوسی برای ایران اعدام کرد و سما را به حبس ابد محکوم کرد، اما او هم از شدت ترس و ناراحتی در میانه راه زندان سکته کرده و جان سپرده، و حالا گورش نیز ناشناخته است. او گفت: من همیشه کنار دجله میروم و یک دسته گل به همراه شمعی در یک کاسه چوبی میگذارم و به نیت حضرت خضر نبی، آن را روشن میکنم تا پیام را به سمایی که در آغوش سما نشسته است، برساند.
وجدان و نشانهها
مهاجرانی با خواندن بخشی از رمان ادامه داد: دو شخصیت در کتاب هست که تا پایان کار نیز حضور دارند. یکی مینای مینابی است که قلب رمان است و و دیگری، وجدان راوی. وجدان، آوا و صدایی است که شنیده میشود اما هیچوقت دیده نمیشود. کار وجدان این است که نمادها و نشانهها را نشان دهد؛ چون فقط صدایش شنیده میشود و خودش دیده نمیشود. نامش را گذاشتهام آوا.
او در پایان گفت: برای من پایان سفر بازگشت به تهران نبود، بلکه بازگشت به خویشتن بود. بازگشتم، در حالی که روحم را در قلب پاک میناب امانت گذاشته بودم. من دیگر سر حدی (بیگانه و غریبه) نیستم؛ حمید هم نیستم. من بخشی از حافظه میناب ام و میناب تمام من.

در پایان مراسم با تشویق حاضران از کتاب خونابه میناب رونمایی شد.



نظر شما